Mang thai không chỉ là hành trình thay đổi về hình thể mà còn là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua những biến động sâu sắc về nội tiết. Sự thay đổi hormone khi mang thai diễn ra liên tục theo từng giai đoạn, đóng vai trò quyết định trong việc nuôi dưỡng thai nhi, chuẩn bị cho chuyển dạ, sinh nở và quá trình nuôi con bằng sữa mẹ.
Hormone thai kỳ là gì?
Hormone thai kỳ là các nội tiết tố được cơ thể sản xuất trong suốt quá trình mang thai nhằm thích nghi với sự phát triển của thai nhi và các thay đổi sinh lý của người mẹ. Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xã – giảng viên nhóm ngành sức khỏe Trường Đại học Lương Thế Vinh, hormone thai kỳ có thể tác động mạnh mẽ đến cơ thể, cảm xúc và hành vi của phụ nữ mang thai, khiến mẹ dễ mệt mỏi, buồn nôn, thay đổi tâm trạng hoặc nhạy cảm hơn bình thường.
Trong đào tạo Y sĩ đa khoa và Dược học, đây là nhóm kiến thức nền tảng giúp nhân viên y tế hiểu rõ các biểu hiện sinh lý bình thường của thai kỳ, phân biệt với dấu hiệu bệnh lý để tư vấn và theo dõi thai phụ an toàn.
Những hormone quan trọng thay đổi trong thai kỳ
Ngay từ những tuần đầu sau thụ thai, hormone hCG bắt đầu tăng nhanh trong máu và nước tiểu. Đây là hormone “đánh dấu” sự hiện diện của thai kỳ, đồng thời giúp duy trì niêm mạc tử cung, kích thích tuyến giáp và góp phần gây ra các triệu chứng ốm nghén như buồn nôn, nôn, mệt mỏi.
Cùng với hCG, progesterone và estrogen tăng mạnh để giữ thai, ngăn tử cung co bóp sớm và hỗ trợ sự phát triển của nhau thai. Progesterone còn làm giãn cơ trơn, gây ra tình trạng ợ nóng, táo bón, chóng mặt; trong khi estrogen ảnh hưởng đến cảm xúc, vị giác, làn da và sắc tố, khiến nhiều mẹ bầu bị nám da khi mang thai.
Ở giai đoạn giữa và cuối thai kỳ, hormone hPL (placental lactogen) giúp điều chỉnh chuyển hóa, tăng đề kháng insulin để ưu tiên dưỡng chất cho thai nhi, nhưng cũng là nguyên nhân khiến một số phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ. Relaxin làm mềm dây chằng vùng chậu, chuẩn bị cho sinh nở nhưng đồng thời khiến mẹ dễ đau lưng, đau khớp và cảm giác lỏng khớp.
Khi thai kỳ tiến gần đến ngày sinh, oxytocin và prostaglandin tăng cao, kích thích các cơn co tử cung, mở cổ tử cung và hỗ trợ quá trình chuyển dạ. Sau sinh, prolactin giữ vai trò chủ đạo trong việc sản xuất và duy trì nguồn sữa mẹ.
Sự thay đổi hormone theo từng giai đoạn thai kỳ
Trước khi mang thai, cơ thể phụ nữ đã bắt đầu chuẩn bị bằng sự phối hợp của progesterone, estrogen và prostaglandin để tạo điều kiện cho trứng thụ tinh làm tổ. Khi thai hình thành, hormone hCG “ra lệnh” cho buồng trứng tiếp tục sản xuất progesterone và estrogen cho đến khi nhau thai đảm nhận vai trò này.
Trong suốt thai kỳ, sự tăng cao của các hormone giúp thai nhi phát triển các cơ quan quan trọng, đồng thời khiến mẹ bầu đối mặt với nhiều thay đổi như buồn nôn, mệt mỏi, thay đổi tâm trạng, ợ nóng, táo bón hoặc rối loạn giấc ngủ. Ở giai đoạn cuối, hormone tập trung vào việc làm mềm cổ tử cung, chuẩn bị cho chuyển dạ và sinh nở.
Sau khi sinh, estrogen và progesterone giảm đột ngột, trong khi oxytocin và prolactin tăng cao. Sự “đảo chiều” nội tiết này có thể khiến mẹ dễ cáu kỉnh, buồn bã hoặc trầm cảm sau sinh nếu không được hỗ trợ kịp thời.
Rối loạn hormone thai kỳ ảnh hưởng thế nào đến mẹ và bé?
Theo các chuyên gia, rối loạn hormone trong thai kỳ và sau sinh có thể làm tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh, rối loạn lo âu, mất ngủ, tăng cân khó kiểm soát và suy giảm chất lượng sống. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ mà còn gián tiếp tác động đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ.
Đây là lý do vì sao trong thực hành lâm sàng, đội ngũ Y sĩ đa khoa và nhân sự ngành Dược cần theo dõi sát các biểu hiện bất thường về nội tiết, phối hợp tư vấn dinh dưỡng, lối sống và hỗ trợ tâm lý cho thai phụ.
Tiến sĩ Y khoa Mai Mạnh Tuấn Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn nhận định: “Hiểu rõ sự thay đổi hormone khi mang thai giúp nhân viên y tế và người học ngành Dược, Y sĩ đa khoa nhận diện sớm các dấu hiệu rối loạn nội tiết, từ đó tư vấn, theo dõi và hỗ trợ thai phụ đúng cách. Đây là kiến thức cốt lõi trong chương trình đào tạo Cao đẳng Y hiện nay”.
Theo chuyên gia, chăm sóc thai kỳ hiện đại không chỉ tập trung vào thai nhi mà còn chú trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người mẹ.
Mẹ bầu cần chú ý gì?
Để thích nghi tốt với những biến động nội tiết, mẹ bầu nên duy trì lối sống lành mạnh, nghỉ ngơi hợp lý, tập luyện nhẹ nhàng, ăn uống khoa học và chủ động chia sẻ cảm xúc với người thân. Quan trọng nhất, phụ nữ mang thai cần khám thai định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các triệu chứng bất thường để được hướng dẫn kịp thời.
Sự thay đổi hormone khi mang thai là quá trình sinh lý tự nhiên nhưng có ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi. Việc hiểu đúng, theo dõi sát và chăm sóc toàn diện sẽ giúp thai phụ trải qua thai kỳ an toàn, nhẹ nhàng hơn. Đồng thời, đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản từ các cơ sở Cao đẳng Y, Cao đẳng Dược, ngành Dược và Y sĩ đa khoa tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đồng hành, bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em.
